We houden de wet aan voor verlengde jeugdhulp: hulp aan jeugdigen tussen de 18 en 23 jaar.
In verschillende culturen komt direct taalgebruik van de arts over het einde van medische mogelijkheden van de patiënt als een schok over. In verschillende religies kan nooit de arts zeggen of de patiënt dood gaat. Dit is in hun visie voorbehouden aan God/ Allah.
Welke factoren spelen een rol bij de behandeling? Er zijn een groot aantal factoren die een rol spelen bij beslissingen over welke behandeling in de palliatieve fase het meest passend is. Het belang van het kind staat altijd voorop en elk kind dient met waardigheid, respect en privacy behandeld te worden. Zorgverleners overleggen voortdurend met u en met uw kind over de keuze’s en de te nemen stappen. Ze doen dit op een manier die voor u en uw kind begrijpelijk is. Uw mening en wensen en die van uw kind moeten zwaar wegen in afwegingen over alle aspecten van de zorg. Indien nodig biedt men u een second opinion aan.
Bij sommige moslims kan het voorkomen dat men het belangrijk vindt dat de zieke niet te weten komt wat hem of haar mankeert. Zeker als het om een levensbedreigende ziekte gaat. In meer culturen gaat het ‘welzijn’ van de patiënt boven diens (recht op) waarheid. De patiënt wordt beschermd. Dit is helemaal aan de orde als het om een kind gaat. Een woord als ‘kanker’ mag niet vallen.
Doop of ziekenzalving kan voor kind en familie een christelijk ritueel zijn om de onderlinge verbondenheid in liefde tot uiting te brengen en te delen in de verwachting dat deze verbinding tot over de grenzen van het leven standhoudt. De geestelijke verzorging kan hierin een rol vervullen. Maar natuurlijk ligt een geloofsgemeenschap in de buurt nog meer voor de hand, zeker als het kind thuis is.
Close-reading betekent dat een tekst meerdere keren gelezen wordt. Iedere keer wordt er stil gestaan bij een ander leesdoel. Een tekst wordt hierdoor vanuit meerdere perspectieven belicht.
In veel culturen en godsdiensten treft de ziekte van een lid van de familie het geheel. Zo veel mogelijk mensen zijn in moeilijke fases aanwezig. In het ziekenhuis of thuis. Het is hun godsdienstige plicht om ‘er te zijn’. De familie wordt vaak betrokken bij keuzes op medisch-ethisch terrein.
Gezamenlijke besluitvorming is een centraal element binnen de kinderpalliatieve zorg. In de richtlijn kinderpalliatieve zorg is er een hoofdstuk gewijd aan besluitvorming. Hierin wordt een samenvatting gegeven van de bestaande kennis, en er worden 26 aanbevelingen gedaan over de algemene aspecten van het continue proces van gezamenlijke besluitvorming.
Het handvest is een beschrijving van hoe goede kinderpalliatieve zorg er in Europa uit zou moeten zien vanuit perspectief kind, gezin en zorgprofessional.
Hindoestanen kennen vele rituelen die de ziel van de mens begeleiden. Deze voltrekken zich met name in familieverband thuis met de eigen huispandit. Toch kan het goed zijn hiernaar te vragen. De Hindoestanen kennen heel veel afscheidsrituelen die in huiselijke kring voltrokken worden. Het moment van overlijden is zeer belangrijk en moet onmiddellijk gemeld worden aan de huispandit om de te verrichten rituelen te bepalen.
Het hebben en houden van hoop is in veel godsdiensten een godsdienstige plicht. Verlies je de hoop dan zeg je daarmee dat God uiteindelijk niet de touwtjes in handen heeft. In de islam is het een plicht om ook voor een ander de hoop hoog te houden. Beter sterft iemand die denkt dat hij zal genezen – want zijn gemoed zal nog vol verwachting zijn – dan dat iemand zonder hoop en zonder geloof gaat.
Wie ongeneeslijk ziek is en niet meer thuis kan of wil wonen, krijgt in een hospice goede zorg en aandacht in een huiselijke sfeer in de laatste levensfase.
Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL) is een onafhankelijk kennisinstituut voor de oncologische en palliatieve zorg.
Voor veel godsdiensten, waaronder de joodse, is het van belang het lichaam na overlijden zo min mogelijk te verstoren.
Anders dan een hospice voor volwassenen, zijn kinderhospices er alleen voor kinderen die doodziek zijn en terminale zorg nodig hebben. Het is een huis waar zieke kinderen korte óf langere tijd kunnen verblijven waardoor ouders en het gezin even rustig op adem kunnen komen terwijl de zorg voor hun kind in professionele handen is.
Een verpleegkundig kinderzorghuis is een huis waar zieke kinderen/jongeren van 0 tot en met 18 jaar, vaak met complexe zorgvragen, (tijdelijk) kunnen verblijven of logeren. De verzorging en verpleging die 24 uur per dag, 7 dagen per week wordt gegeven, staat helemaal in het teken van wat een kind nodig heeft om ondanks de ziekte of beperking zich prettig te voelen.
Een ziekte die hoogstwaarschijnlijk zal uitlopen op een vroegtijdige dood, maar waarbij ook de kans bestaat op langdurig overleving tot aan de volwassen leeftijd.
Aandoening waarbij het kind meestal vroegtijdig dood gaat.
Bijvoorbeeld dat een kind met een kaal hoofd op school snel te horen zal krijgen wat hij of zij heeft.
In het symbool dat voor ouders betekenis heeft, zoals de vlinder, een vogeltje, een libelle, etc., dat zich op specifieke momenten aan de familie laat zien. Maar ook door middel van storingen in elektrische apparaten als de tv of dvd-speler. Deze ervaringen hebben grote betekenis voor de personen die ze meemaken, maar worden niet vanzelfsprekend met buitenstaanders gedeeld uit angst daarin afgewezen te worden.
Voor moslims kan het zinvol zijn om te verwijzen naar of contact op te nemen met een imam om met recitaties uit de koran de overgang van de ziel naar het paradijs zo makkelijk mogelijk te maken. Deze gebeden en recitaties zijn echter geen noodzakelijk ritueel i.t.t. de begrafenisrituelen. In de islam is het belangrijk dat mensen uit de geloofsgemeenschap een rituele wassing , vergezeld door Koranrecitaties, verrichten en het lichaam in een speciaal gewaad wikkelen. Van te voren afstemming over wie wat doet, is gewenst.
Er zijn ook vele niet-godsdienstige afscheidsrituelen, die in veel gevallen spontaan ontstaan, Kinderen en ouders zoeken soms eigen rituelen uit. Bv het samen kijken van de babyfoto’s en herinneringen ophalen aan de vroege kinderjaren.
Weliswaar schrijft de islam voor dat het lichaam in een staat van heelheid aan Allah zou moeten worden teruggegeven, maar het leven gaat altijd voor de leer. Als het leven van een ander in het geding is, is ook orgaandonatie bij leven mogelijk. Op al deze gebieden bestaat echter in de persoonlijke beleving van mensen grote weerstand.
Met partners worden in dit stuk bedoeld: professionals / organisaties / vrijwilligers / bestuurders / patiënten en naasten.
Regio Utrecht betreft de regio’s Noordwest Veluwe, Eemland, Utrecht stad, Noordwest-, Zuid- en Zuidoost Utrecht en Rivierengebied.
Regio Zuidoost betreft de regio’s Oost-Veluwe, Zutphen, Achterhoek, De Liemers, Arnhem, Gelderse Vallei, Zuid-Gelderland, Noordelijke Maasvallei. Oss-Uden-Veghel en ’s Hertogenbosch-Bommelerwaard.
Regio Holland Rijnland betreft de regio’s Zuid-Holland Noord, Midden-Holland, Haaglanden en Delft-Westland-Oostland.
Respijtzorg betekent dat iemand de zorg overneemt van de mantelzorger. Bijvoorbeeld als de mantelzorger op vakantie gaat, of als hij of zij de zorg tijdelijk niet aan kan. Ook logeren of dagopvang is een vorm van vervangende zorg die de mantelzorger ontlast.
De richtlijn ‘Palliatieve zorg voor kinderen’ is een algemene medische richtlijn. ‘Algemeen’ wil zeggen voor alle kinderen met een ziekte of aandoening, niet specifiek een bepaalde groep of bepaalde aandoening. ‘Medisch’ wil zeggen dat het specifiek gaat over hoe symptomen, verschijnselen of klachten behandeld zouden kunnen worden. En dat deze voorgestelde behandeling gebaseerd is op medisch wetenschappelijk onderzoek, dan wel kennis en ervaring van de (medisch)behandelaars.
Bij een somatische aandoening heeft iemand lichamelijke en psychische klachten. Iemand heeft bijvoorbeeld veel pijn en is daar angstig of somber bij.
De taskforce zorgt ervoor dat palliatieve zorg voor kinderen en jongeren sterker wordt vertegenwoordigd binnen de EAPC. Hierdoor kan de EAPC in heel Europa één stem geven voor palliatieve zorg voor alle leeftijdsgroepen. De Taskforce brengt iedereen samen die werkt aan de ontwikkeling en ondersteuning van palliatieve zorg voor kinderen en jongeren.
Het gebruik van de term ‘terminale ziekte’ is vaak verwarrend. Het wordt meestal gebruikt om zowel de kinderen met een levensduurverkortende ziekte aan te duiden, als ook de kinderen met een levensbedreigende ziekte op het moment dat de dood in zicht komt. Sommigen gebruiken de term ‘terminale ziekte’ alleen voor kinderen die in de stervensfase zijn, omdat het moeilijk is om een kind met bijvoorbeeld Cystic Fibrosis of de ziekte van Batten, dat nog in goede doen is, te beschouwen als terminaal ziek
Soms denken mensen dat heftige rouw gelijk staat aan pathologische rouw, maar dat hoeft niet zo te zijn. Rouwen is heel hard werken en dat hoeft niet ongemerkt te gebeuren. Rouwen is bovenal een persoonlijke proces, waarbij het vooral van belang is degene die rouwt niet het gevoel te geven dat hij of zij ‘het’ verkeerd doet. Er is geen protocol voor gezonde rouw.
De volgende 9 ernstige verschijnselen komen vaak voor bij kinderen in de palliatieve fase:
De ‘trage’ vragen ( die geen snel antwoord kennen) zullen daardoor eerder impliciet dan expliciet ter sprake gebracht worden. Men is bezig te overleven en er is niet altijd tijd of ruimte voor bespiegeling.
De wereld blijkt niet veilig, niks en niemand blijkt bescherming te bieden tegen de grootste calamiteiten. Ook God niet. Bij velen roept dit vragen op naar de zin van leven, naar het waarom en waartoe . Vragen of men gestraft wordt of op de proef gesteld. Dit gebeurt niet alleen bij mensen die zich tot een religieuze of levensbeschouwelijke traditie rekenen. Er zijn niet veel mensen bij wie de vragen helemaal niet opkomen naar de zin van wat hen overkomt, de zin van het leven van een kind dat maar zo kort dreigt te zijn en zo getekend door pijn.
Het bewaken van het welbevinden van de patiënt in tijden van crisis is in vele culturen of religies belangrijk. Dit kan betekenen dat je als ouder(s) niet wil dat je kind met het slechte nieuws geconfronteerd wordt. De wijze waarop tegenover het kind daarover gesproken wordt door de zorgprofessional en aan de andere kant door de familie, kan onderling afgesproken worden. Geestelijk verzorgers kunnen daarin handvatten bieden.
De zorg voor jouw kind is gericht op het bevorderen van comfort en niet meer op het veranderen van het ziekteproces. Als een behandeling medisch gezien geen zin meer heeft, of als een (wilsbekwaam) kind behandeling weigert, kan er een moeilijk besluit genomen moeten worden: de behandeling staken, niet starten of beperken. Jullie komen samen tot dit besluit maar uiteindelijk is het de hoofdbehandelaar die deze keuze maakt/moet maken. Uiteraard blijven de zorgverleners zich inzetten zodat uw kind zich zo comfortabel mogelijk voelt.
Vertaal deze pagina
Automatische vertaling. De Nederlandse versie is altijd leidend.
Hoe organiseer je samenwerking als veel verschillende zorgverleners betrokken zijn in de zorg voor een ernstig ziek kind? Goede samenwerking maakt echt een verschil. Tijdens dit webinar krijg je inzicht in de meerwaarde van samenwerkingsgesprekken en leer je hoe je deze gesprekken kunt inzetten om de samenwerking rondom kind en gezin te versterken.
10 november 2026
In de kinderpalliatieve zorg zijn vaak veel verschillende zorgverleners betrokken. Samen met ouders vormen zij een netwerk rondom een kind en gezin. Goede samenwerking binnen dit netwerk is essentieel om zorg te bieden die aansluit bij wat voor het kind en gezin echt belangrijk is. Toch blijkt dat samenwerking in de praktijk niet altijd vanzelfsprekend. Zorgverleners weten niet altijd van elkaar wie betrokken is, verantwoordelijkheden zijn soms onduidelijk en belangrijke informatie bereikt niet iedereen op het juiste moment. Dat kan leiden tot onduidelijkheid voor zowel gezinnen als professionals. Hoe zorg je ervoor dat alle betrokkenen hetzelfde doel voor ogen houden? Hoe maak je afspraken die voor iedereen helder zijn? En hoe betrek je ouders op een manier die aansluit bij hun wensen en behoeften? Tijdens dit webinar ontdek je hoe samenwerkingsgesprekken kunnen bijdragen aan betere samenwerking rondom kind en gezin.
Samenwerkingsgesprekken zijn gesprekken waarin ouders en (meerdere) betrokken zorgverleners uit de eerste, tweede en derdelijn gezamenlijk stilstaan bij de zorg, samenwerking en afstemming rondom een kind. Ze helpen om verwachtingen uit te spreken, rollen te verduidelijken en gezamenlijke doelen vast te stellen. Deze werkwijze is ontwikkeld en onderzocht binnen het KOMPAS-project. Uit dit onderzoek blijkt dat samenwerkingsgesprekken kunnen bijdragen aan het versterken van interdisciplinaire samenwerking binnen het netwerk rondom een kind.
Na afloop:
Dit webinar is bedoeld voor professionals die betrokken zijn bij kinderpalliatieve zorg, waaronder:
Onder voorbehoud.
19.00 uur – Welkom en introductieToelichting op het programma en de doelen van het webinar.
19.15 uur – Samenwerking in de kinderpalliatieve zorgWat bevordert goede samenwerking tussen zorgverleners en ouders? Welke knelpunten komen in de praktijk voor en waar liggen mogelijkheden voor verbetering?
19.30 uur – Ervaringsverhaal uit de praktijkAan de hand van een praktijkvoorbeeld kijken we naar de meerwaarde en uitdagingen van samenwerking rondom een ernstig ziek kind.
19.40 uur – Samenwerkingsgesprekken: hoe werkt het?Kennismaking met de ontwikkelde werkwijze: van voorbereiding en uitvoering tot afronding van een samenwerkingsgesprek.
19.45 uur – Ervaringen met samenwerkingsgesprekkenWat zijn de ervaringen met deze werkwijze? Aan de hand van praktijkvoorbeelden bespreken we wat samenwerkingsgesprekken kunnen opleveren en welke aandachtspunten er zijn.
19.55 uur – Zelf aan de slag in kleine groepenAan de hand van een fictieve casus maak je kennis met de werkwijze en bespreek je hoe je een samenwerkingsgesprek kunt voorbereiden en voeren.
20.20 uur – AfsluitingEen korte terugblik op het webinar en ruimte voor een aantal vragen.
Datum 10 november 2026 Tijd 19.00 – 20.30 uur Locatie Online via Microsoft Teams
Deelname is kosteloos.
Na inschrijving ontvang je een bevestiging en daarin staat direct de link naar het webinar.
Laat je inspireren, vergroot je kennis en neem praktische handvatten mee voor jouw dagelijkse praktijk.
Voor vragen over Webinar samenwerkingsgesprekken: als meerdere zorgverleners uit de eerste, tweede en/of derde lijn betrokken zijn kun je contact opnemen met:
In dit webinar verkennen we hoe de overgang van 18- naar 18+ soepeler kan verlopen.
Gepresenteerd door netwerkcoördinator Leandra Beeloo (NIK Utrecht) en dr. en (kinder)psycholoog Lisette Jansen.
Met Paula van Driesten en Eduard Verhagen. Samenwerking Carend & Kenniscentrum Kinderpalliatieve Zorg
Met Marjolein Broeren, Erna Michels en Agmar Butcher. Samenwerking Carend & Kenniscentrum Kinderpalliatieve Zorg
Door Nette Falkenburg en Nienke van de Giessen. Samenwerking Carend & Kenniscentrum Kinderpalliatieve Zorg
Terugkerende rouw in kinderpalliatieve zorg met Tanja van Roosmalen. Samenwerking Carend & Kenniscentrum Kinderpalliatieve Zorg.
In slechts 30 minuten, perfect voor tijdens je lunch bijvoorbeeld, krijg je inzichten en handvatten rond kinderpalliatieve zorg om direct toe te passen in de praktijk. De onderwerpen van de vijf webinars zijn: een inleiding in de kinderpalliatieve zorg, proactieve zorgplanning, perinatale palliatieve zorg, kinderpalliatieve zorg in de thuisomgeving en tot slot familiedynamieken & rouw en verlies binnen het gezin.
Bijna elke arts of kinderverpleegkundige komt een keer in aanraking met kinderpalliatieve zorg.Om kind en gezin goede palliatieve zorg te bieden, is het essentieel om de juiste wegen te kennen. Kinderoncoloog Martine Raphael neemt je mee in het palliatieve zorglandschap. Bekijk hier de Q&A.
Samen met het gezin onderzoeken wat zij wel en niet willen, nu en in de toekomst, is een belangrijk onderdeel van goede kinderpalliatieve zorg. In gesprekken rond proactieve zorgplanning praten kinderen, ouders en zorgprofessionals over waarden, doelen en voorkeuren voor zorg en behandeling. Durf jij te vragen en te luisteren naar wat echt belangrijk is? Bekijk hier de Q&A.
Wist je dat kinderpalliatieve zorg al begint vanaf het moment van de diagnose? Soms is dat al tijdens de zwangerschap. Gesprekken over het voorzetten van de zwangerschap, de bevalling en levensverwachting vereisen kennis over palliatieve zorg, én een team van zorgverleners. In dit webinar hoor je er meer over. Bekijk hier de Q&A.
Waar mogelijk wil je kinderen die palliatieve zorg ontvangen zoveel mogelijk behandelen in hun eigen, vertrouwde omgeving. Kinderverpleegkundige Maria de Jong vertelt je wat er voor nodig is om een dergelijk traject zorgvuldig te laten verlopen, wie de belangrijkste samenwerkingspartners zijn en welke uitdagingen je kunt verwachten. Bekijk hier de Q&A.
Zodra ziekte het gezin binnenkomt, gebeurt er veel. Wat verandert er voor het zieke kind en de brussen? Wat zijn signalen dat het niet goed gaat? Hoe beïnvloedt rouw en verlies de dynamiek, en hoe kun jij als zorgverlener écht helpen? Bekijk hier de Q&A.
Meld je aan voor de nieuwsbrief